Þorvarður Árnason
Sumarið 2006 urðu mikil þáttaskil í lífinu þegar fjölskylda mín flutti til Hornafjarðar þar sem ég hef síðan alið manninn. Eftir á að hyggja gerðist þá þrennt eiginlega samtímis: Í fyrsta lagi hafði ég nýhafið mínar fyrstu eiginlegu rannsóknir á villtu, náttúrlegu landslagi á Íslandi sem leiddu til töluverðra áherslubreytinga í fræðastörfum mínum, í öðru lagi eignaðist ég fyrstu alvöru stafrænu ljósmyndavélina ásamt ágætu safni af linsum og í þriðja lagi var ég nú kominn með greiðan aðgang að afar fagurri og fjölbreyttri náttúru, svo að segja í bakgarði mínum. Á næstu misserum má segja að ég hafi „endurfæðst“ sem ljóslistamaður og þá hófst um leið ákveðin, langtíma keðjuverkun eða ferli sem umbreytti smám saman rannsóknum mínum, myndatökum og í raun lífinu öllu.
Það sem framar öllu hnýtti þetta allt saman voru jöklarnir – þá þekkti ég lítið sem ekkert áður en ég settist að á Hornafirði og þeir náðu gjörsamlega að heilla mig, nánast frá fyrsta degi. Ég hafði áður orðið hugfanginn af náttúrunni – einkum þá af Dettifossi og fossaröðinni allri í Jökulsárgljúfrum og af landslagi hálendisins (í Þjórsárverum, Landmannalaugum, Öskju og víðar) – en nú var ég ekki lengur tímabundinn gestur í framandi náttúru, heldur miklu frekar maður á heimavelli. Jöklarnir blöstu þannig við mér á degi hverjum frá heimili mínu á Höfn og ekki leið á löngu þar til ég byrjaði að skoða einstakar jökultungur – sem eru um 20 talsins á Suðausturlandi – í mun meiri nánd.
Jöklar eru á ýmsan hátt „á mörkunum“ – þeir eru bæði stök náttúrufyrirbæri, hvert með sinn karakter, og heildstætt landslag. Þeir sýna einnig margvísleg einkenni sem maður tengir alla jafnan frekar við lifandi verur en lífvana náttúru. Skriðjöklar breyta um ham eftir árstíðum, verða tærir og bláir á lit yfir vetrarmánuðina. Þeir hreyfast líka af „sjálfsdáðum“, skríða fram vegna eigin þunga sem aðdráttarafl Jarðar verkar á. Og eru myndaðir úr ákveðnu undraefni – jökulís – sem ólíkt venjulegum ís er búinn til úr snjókornum – vatnskristölum – sem falla úr lofti og leggjast síðan hvert ofan á annað, lag eftir lag, og byggja þannig sjálfir upp þann gríðarlega þrýsting sem þarf til að fullkomna umbreytinguna. Þótt jöklar kunni að virðast kyrrstæðir og óumbreytanlegir úr fjarska þá kemur hin mikla kvika þeirra í ljós við náin, endurtekin kynni – maður gengur aldrei að sama jöklinum tvisvar.
Tvö stór ljósmyndaverkefni sem ég réðst í á þessum fyrstu árum ruddu brautina fyrir nýja hugsun hjá mér um forsendur tengslamyndunar á milli manns og villtrar náttúru, einkum þá fyrir milligöngu ljóslista. Annað þeirra fólst í ljósmyndaskrásetningu og -vöktun á þekktasta kennileiti svæðisins, Jökulsárlóni, og næsta umhverfi þess yfir heilt ár. Útkoman sýndi mér svart á hvítu hversu margbreytilegt jöklalandslagið var, bæði frá ólíkum sjónarhornum innan sama svæðis og ekki síður vegna árstíðabreytinga. Hitt verkefnið varðaði vöktun á bráðnun Hoffellsjökuls sem fólst í mánaðarlegri myndatöku frá sama stað framan við jökuljaðarinn. Það stóð yfir í rúm átta ár en á endanum sá ég ekki tilgang með frekari myndatökum þar sem jökuljaðarinn var kominn of langt í burtu frá tökustaðnum til þess að munur sæist á ljósmyndunum milli mánaða.
Án þess að hafa beinlínis ætlað mér það varð ég fyrir vikið sjónarvottur að stórtækum áhrifum hnattrænna loftslagsbreytinga á jökla Hornafjarðar. Myndasafnið mitt geymir um leið skýrar og ótvíræðar heimildir um veröld sem var og hvernig hún hefur umturnast á ótrúlega skömmum tíma. Þessar sjónrænu rannsóknir færðu mig einnig persónulega að mörkum vísinda og lista – þessum tveimur helstu sviðum mannlegrar þekkingarleitar og sköpunar – eða öllu heldur að ákveðnum viðfangsefnum þar sem þau skarast. Um leið þóttu mér niðurstöðurnar fela í sér ákall um brýna nauðsyn aðgerða til að stemma stigu við margvíslegri náttúruvá sem vofir bæði yfir íslenskri náttúru og Jörðinni allri.
Ljósmyndun er á ýmsan hátt misskilin mannleg iðja, sem hefur aukinheldur ítrekað verið gengisfelld á undanförnum áratugum. Vissulega þarf myndatökumaðurinn að varast fjölmörg víti, kannski ekki síst það að líta á upplifun náttúrufegurðar sem sjálfgefinn hlut, eitthvað sem honum muni hlotnast að festa á mynd í hverjum einasta leiðangri. Þá getur ofuráhersla á hið sjónræna auðveldlega blindað mann gagnvart þeirri alhliða skynjun sem eiginleg landslagsupplifun grundvallast á. Myndatakan yfirtekur þá vitundina en náttúruhrifin sjálf – það sem nærir skynjunina og sálina – hverfa í bakgrunninn. Kannski kemur einhver mynd út úr þessari athöfn en hvaða merkingu hefur hún í raun og veru?
Mín eigin nálgun á landslags-/jöklaljósmyndun, og síðar kvikmyndagerð, tekur útgangspunkt sinn í náttúrufegurð og hlutverk hennar og gildi fyrir líf okkar mannanna. Þetta er efni sem hefur lengi leitað á huga minn en jöklarnir hafa, að vissu marki, gert mér kleift að loka hringnum – finna samlegð á milli málrænnar og myndrænnar úrvinnslu á náttúruhrifum, sem og kerfisbundinna, óhlutdrægra aðferða vísindanna og frjálsari, óhlutbundnari aðferða sem listirnar hafa fram að færa. Markmiðið er að finna leið til að miðla persónulegri lifun af náttúrufegurð sem er sönn – á sér skýra samsvörun í fyrirmyndinni, jarðtengingu við hana – en gengst um leið við því að vera afurð skynjunar, þekkingar og vitsmuna mannlegs viðtakanda.
Um leið glími ég við spurningar um þessa fegurðarleit sem slíka. Það ætti engum að dyljast hvaða áhrif útiveran sem slík hefur á heilsu og vellíðan, en það er meira álitamál hvort eftirsóknin eftir fegurð sé manni holl eða ekki. Ekki þá síst í ljósi þess að verulegur hluti fegurðarinnar sem ég leitast við að skrásetja, skilja og miðla er birtingarmynd af dauðateygjum þeirra náttúrfyrirbæra – jöklanna – sem hér um ræðir. Ég get engan veginn afneitað þeirri vitneskju sem mín persónulega reynsla, auk allrar kunnáttu í vísindum og fræðum, afhjúpar svo bersýnilega. Og þegar heim er komið þarf ég að finna leið til að geta horfst í augu við barnabörnin mín – fimm þeirra af níu búa á Hornafirði – vitandi það að framtíð þeirra á þessum dásamlega stað er mikilli og vaxandi óvissu háð vegna hnattrænna loftslagsbreytinga.
Þegar öllu er á botninn hvolft þá snýst kjarni málsins um það sem ég sjálfur get gert – hálfsjötugur maðurinn, með margvíslega þekkingu og færni sem byggst hefur upp á langri ævi – til að tryggja þeim og þeirra niðjum öruggara, farsælla og fegurra líf. Það er minn helsti lærdómur og leiðarljós.
Picture sources:
- Picture 1, portrait of Þorvarður Árnason, Jaunjo Ivaldi Zaldívar
- All other pictures by Þorvarður Árnason