Hjá Elena Matera
Hamborg – Næstum 1.000 sérfræðingar komu saman í Hamborg dagana 23. til 25. september til að ræða methita, hækkandi sjávarhita, óveðursáhættu og þá spurningu hvernig samfélög geti betur búið sig undir öfgaveður.
Ráðstefnan um öfgaveður (Extreme Weather Congress) var haldin í 16. sinn árið 2026. Í um 20 ár hefur hún leitt saman sérfræðinga – einkum frá Þýskalandi – sem starfa á sviði veður- og loftslagsrannsókna, borgarskipulags, loftslagsstjórnunar, fjölmiðla og læknisfræði. Um 1.000 manns skráðu sig í ár, fleiri en nokkru sinni fyrr.
Þýska ráðstefnan um loftslagsstjórnun var haldin samhliða. Á meðan Extreme Weather Congress beindi sjónum að nýjustu stöðu rannsókna og þeirri áhættu sem fylgir öfgum í veðurfari fjölluðu um 40 vinnustofur á Climate Management Conference um orkuskipti, loftslagsaðgerðir og aðlögun að loftslagsbreytingum.
Frá loftslagsrannsóknum til miðlunar um loftslagsmál
Dagskráin náði yfir fjölbreytt efni, allt frá hita sem heilsufarsáhættu og svæðisbundnum loftslagsspám til hlýnunar sjávar, óveðursáhættu, aðlögunar í nærsamfélaginu og miðlunar um loftslagsmál.
Meðal ræðumanna voru veðurfræðingurinn og sjónvarpsveðurfréttamaðurinn Sven Plöger, Frank Böttcher, forseti ráðstefnunnar, Tobias Fuchs, stjórnarmaður á sviði loftslags- og umhverfismála hjá þýsku veðurstofunni (DWD), og Celeste Saulo, framkvæmdastjóri Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar (WMO). Carsten Schneider, umhverfisráðherra Þýskalands, ávarpaði einnig ráðstefnuna.
Meðal annarra þátttakenda voru orkuhagfræðingurinn Claudia Kemfert frá Þýsku efnahagsrannsóknastofnuninni (DIW Berlin), loftslagsaðgerðasinninn Luisa Neubauer og sálfræðimeðferðaraðilinn Anika Heck, sem kynnti endurskoðaðar leiðbeiningar fyrir fjölmiðla um umfjöllun um loftslagsmál.
Einn af hápunktum dagskrárinnar var dagskrárliðurinn „Umhverfis jörðina á 80 mínútum – Plánetan okkar í beinni frá vettvangi“. Vísindamenn og sérfræðingar tengdust í beinni útsendingu frá stöðum á borð við norðurskautið, Suðurskautslandið, Manaus, Fídjieyjar og gervihnattastjórnstöðina í Darmstadt á Þýskalandi.
Ráðstefna með keim af „déjà vu“
Sumarið 2026 var umræðuefni sem bar ítrekað á góma alla ráðstefnuna.
„Um margra ára skeið hefur maður haft á tilfinningunni að hverri ráðstefnu um öfgaveður fylgi eins konar „déjà vu“,“ sagði veðurfræðingurinn Sven Plöger. „Við segjum svipaða hluti, bara á meðan hitastigið hækkar smám saman. Í raun erum við að upplifa nákvæmlega það sem loftslagsrannsóknir hafa sagt okkur í áratugi.“
Í Þýskalandi var hitabylgjan sem hófst um miðjan júní einstaklega öflug. Í lok júní hafði allt að 41,8 °C hiti mælst og ný dags- eða mánaðarmet voru sett á meira en 95 prósentum veðurstöðva þýsku veðurstofunnar. Samkvæmt þýsku veðurstofunni létust næstum 16.000 manns í tengslum við hitabylgjurnar.
Í kjölfar verulegs úrkomuskorts mældist einnig sögulega lág vatnsstaða við fjölmarga vatnshæðarmæla í ám.
Tobias Fuchs, framkvæmdastjórnarmaður á sviði loftslags- og umhverfismála hjá Þýsku veðurstofunni, sagði á ráðstefnunni: „Það er vel mögulegt að eftir 30 ár munum við líta til baka og átta okkur á því að sumarið 2026 hafi, þrátt fyrir methita, verið eitt af þeim svalari.“
Í erindi sínu gagnrýndi vísindablaðamaðurinn Harald Lesch að stjórnmálamenn hefðu veitt þeim tæplega 16.000 dauðsföllum sem rekja mátti til hita litla athygli opinberlega.
„Þetta er hneyksli,“ sagði Lesch. Hann hélt því fram að í opinberum viðbrögðum hefði einnig átt að koma skýrt fram að hitabylgjan tengdist loftslagsbreytingum.
Hann hvatti helstu rannsóknastofnanir Þýskalands og Samtök þýskra háskólarektora til að skuldbinda sig með skýrari hætti opinberlega til aðgerða í loftslagsmálum.
Loftslagsmiðlun og blaðamennska voru einnig meðal helstu umræðuefna. Í umræðunum var skoðað hvers vegna viðvaranir vísindamanna fá oft ekki næga athygli og hvers vegna blaðamenn ættu með markvissari hætti að útskýra tengslin milli öfgaveðurs og loftslagsbreytinga.
Sálfræðingurinn og vísindablaðamaðurinn Christian Stöcker sagði: „Við vitum allt, en við gerum ekkert af því sem við þyrftum að gera.“
Að hans mati má að hluta til skýra þessa að því er virðist órökréttu hegðun með sálfræðilegum mynstrum á borð við hugræna skekkju. Hann benti þó einnig á markvissa upplýsingamiðlun olíu- og gasiðnaðarins, sem hann sagði hafa í áratugi haldið á lofti frásögnum sem auðvelda pólitískt aðgerðaleysi.
Að mati Stöckers liggja stærstu vandamálin því síður í skorti á þekkingu eða í sálfræði en í pólitískri framkvæmd og miðlun.
Höfin hlýrri en nokkru sinni fyrr
Höfin voru annað meginviðfangsefni ráðstefnunnar. Þau taka upp um 89 prósent af þeirri viðbótarorku sem berst inn í loftslagskerfið vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum.
Árið 2026 náði daglegur meðalhiti yfirborðs sjávar á heimsvísu á köflum hærri gildum en nokkru sinni áður höfðu mælst á viðkomandi árstíma.
Siglinga- og sjómælingastofnun Þýskalands (BSH) kynnti einnig nýjar mælingar og greiningar fyrir þýsku strendurnar. Samkvæmt gögnum hennar náði meðalhiti yfirborðssjávar í Norðursjó 11,6 °C á ársgrundvelli árið 2025, sem er það hæsta frá því að mælingar hófust árið 1969. Í Eystrasalti mældist ársmeðalhitinn 9,7 °C, sem gerir árið 2025 að næsthlýjasta árinu þar frá 1990.
Hlýnun sjávar breytir búsvæðum, ýtir undir þörungablóma og stuðlar að hækkun sjávarborðs.
Stormar verða sífellt öflugri
WorldRiskReport 2026 var einnig kynnt á þinginu. Í fyrsta sinn er þar að finna röðun yfir stormáhættu sem nær til 193 landa.
Samkvæmt skýrslunni eru loftslagsbreytingar ekki að gera hitabeltisfellibylji tíðari, en þær auka hins vegar styrk þeirra. Tíu lönd standa fyrir meirihluta hnattrænnar áhættu, og þar tróna Filippseyjar, Mexíkó og Madagaskar efst á listanum. Ísland er í 175. sæti[CL1] .
Hvort óveður verður að hamförum ræðst þó ekki eingöngu af vindhraða. Samkvæmt skýrslunni eru byggingarreglugerðir, viðvörunarkerfi og félagsleg vernd einnig mikilvægir þættir.
Loftslagstjón kostar milljarða
Efnahagslegar afleiðingar loftslagsvárinnar voru annað stórt umfjöllunarefni.
„Það eru ekki loftslagsaðgerðir sem eru dýrar. Aðgerðaleysi er dýrt,“ sagði Claudia Kemfert hjá Þýsku efnahagsrannsóknastofnuninni (DIW) í erindi á öðrum degi ráðstefnunnar.
Á árunum 2000 til 2021 nam loftslagstengt tjón í Þýskalandi að minnsta kosti 145 milljörðum evra, að hennar sögn, þar af um 80 milljörðum evra frá árinu 2018.
Áhrif á heilsu og skaði á vistkerfum endurspeglast oft ekki að fullu í slíkum útreikningum.
Kemfert beindi einnig sjónum sínum að orkustefnu og varaði við því að milda núverandi kreppu jarðefnaeldsneytis til frambúðar með niðurgreiðslum. Á meðan kostnaður við jarðefnaeldsneyti færi hækkandi yrði endurnýjanleg orka sífellt ódýrari.
Engu að síður héldu stjórnmálamenn enn dauðahaldi í mannvirki og kerfi jarðefnaeldsneytis, að hennar sögn. Kemfert lýsti þessu sem „síðustu vörn jarðefnaeldsneytisiðnaðarins“, þrátt fyrir að efnahagslegum vendipunkti hefði að hennar mati verið náð fyrir löngu.
Hún sagði að Þýskaland þyrfti að minnsta kosti að tvöfalda hraða uppbyggingar endurnýjanlegrar orku og tengja rafhlöðugeymslur hraðar við raforkukerfið. Kemfert lagðist gegn nýjum gasorkuverum og frekari niðurgreiðslum á eldsneytisverði og hélt því fram að þær gætu skapað nýja háð jarðefnaeldsneyti. Einnig þyrfti að stækka fjarvarmaveitur hraðar.
Lokaákall hennar var einfalt: „Drífið bara í þessu. Gerið það bara!“
Frá greiningu til aðlögunar
Hvernig geta borgir og sveitarfélög búið sig betur undir hita, mikla úrkomu, flóð og óveður? Hvernig er hægt að gera innviði, viðvörunarkerfi og viðbrögð við hamförum þrautseigari? Þessar spurningar voru í brennidepli á mörgum vinnustofum og í pallborðsumræðum.
Alþjóðaveðurfræðistofnunin hvetur til fjárfestinga í viðnámsþolnum innviðum, veður- og loftslagsþjónustu, viðbúnaði vegna hamfara og snemmviðvörunarkerfum.
„Spurningin er ekki hvort næsti öfgaveðuratburður muni koma,“ sagði Celeste Saulo. „Spurningin er hvort við verðum viðbúin honum.“
Í lokayfirlýsingu sinni kölluðu þátttakendur á Ráðstefnunni um öfgaveður eftir „verulegri eflingu loftslagsaðgerða, bæði á innlendum og alþjóðlegum vettvangi“ og kröfðust þess að „aðlögun að loftslagsbreytingum sem og hamfara- og almannavörnum yrði hraðað“.
Þau kölluðu einnig eftir markvissri framkvæmd orku- og varmaskipta yfir í endurnýjanlega orkugjafa, hraðari leyfisveitingaferlum og örari uppbyggingu stórra orkugeymslna, auk verulegrar einföldunar og hröðunar stjórnsýslu- og leyfisveitingaferla – einkum þegar borgir og sveitarfélög sækja um styrki frá alríkinu.
Á alþjóðavettvangi var í yfirlýsingunni kallað eftir traustri fjárfestingu í viðnámsþolnum innviðum og snemmviðvörunarkerfum sem öllum eru aðgengileg, auk áreiðanlegrar fjármögnunar til viðbúnaðar og aðlögunar í sérstaklega viðkvæmum ríkjum.
Á staðbundnum vettvangi kölluðu þátttakendur einnig eftir bindandi samstarfsramma milli sveitarfélaga og fyrirtækja til að brúa núverandi bil í aðlögun að loftslagsbreytingum.
[CL1]Iceland ranks 148th on the list, with the world risk index score of 2.37 indicating low risk. Exposure in the low category while both vulnerability and storms risk index in very low category. The storm risk rank is 175 out of the 193 nations.